Saogalemu i Galuega - SE TAIALA MO TAGATA FAIGALUEGA
E faatatau i le Matagaluega o Leipa
Ua saunia e le Matagaluega o Leipa faamatalaga ma faia ni sailiiliga i nisi o faafitauli o loo tulai mai i le tulaga o le maloloina ma le saogalemu i le faatinoga o galuega faapea le nofoaga o loo faia ai galuega. E mafai ona matou fesoasoani i pule o galuega ma tagata faigaluega i:
- tuutuga o galuega
- mea manaomia pito maualalo e tusa ma le tulafono
- vaifofo o faafitauli
- soifua maloloina ma le saogalemu
- auala e sili atu ona aoga
- faamatalaga i le faagaioia ma le sailiga o galuega.
Mo nisi faamatalaga
www.dol.govt.nz
0800 20 90 20
O faamatalaga, faataitaiga ma tali i au fesili e uiga i mataupu ua talanoaina iinei, e mafai ona maua i la matou upega o fesootaiga: www.dol.govt.nz pe vili mai matou i le numera vili fua, 0800 20 90 20.
Faamautinoaga
O manatu o loo i lenei tusitusiga ua na o se aotelega faalauaitele. O le a le taliina ai fesili taitasi ma e le tatau ona faaaoga e fai ma suitulaga mo se mataupu tau tulafono pe avea ma fautuaga faaletulafono. E le tuua'ia fua le Matagaluega o Leipa mo iuga o ni gaioiga e faavae mai faamatalaga o i lenei tusitusiga, poo ni sese poo ni mea ua toe aveesea.
ISBN 978-0-478-36057-8
June 2010
Crown Copyright 2010
Department of Labour
PO Box 3705, Wellington
New Zealand
www.dol.govt.nz
Sou manatu i le Tulafono mo le Soifua Maloloina ma le Saogalemu i Totonu o Galuega 1992
E tofu uma tatou ma le matafaioi ina ia saogalemu ma soifua maloloina o tatou nofoaga faigaluega
E lelei pe a faatulaga e pule ma tagata faigaluega ni sini i mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu, ona galulue faatasi lea e ausia na sini.
E tatau lava ona faamuamua i mafaufau o tagata uma lo latou soifua maloloina ma le saogalemu a o iai i nofoaga faigaluega.
Faamalamalamaga
- Aafiaga Matuiā (Serious Harm) - o se faalavelave ua maliu ai se isi, ua iai se aafiaga tumau i le faagaioia o le tino, pe ua matua tuga aafiaga mo se vaitaimi mo le faagaioia o le tino
- Le Sui e Nafa ma Mataupu tau le Soifua Maloloina ma le Saogalemu - o se tasi e mafai ona e alu atu i ai pe a iai sou faafitauli i tulaga tau le soifua maloloina ma le saogalemu, o le a latou galulue faatasi ma lou pule e saili se vaifofo
- Faatuatuaina lelei - Faanaunauga moni ma faamaoni, se faatuatuaga i le va o ni tagata poo ni vaega se toalua
- Lamatiaga - se mea poo ni meafai e mafai ona faamanu'alia ai se tasi pe faaleagaina ai se mea
- Toeitiiti lava afaina - se faalavelave e lei faamanu'alia, e le'i ma'i pe leaga ai se mea, ae na iai lava i le tulaga e ono afaina ai
- Polokalame mo le Saogalemu - E galulue faatasi pule ma tagata faigaluega e puipuia ma pulea lelei ni mea e ono tulai mai ai lamatiaga i le nofoaga faigaluega
- Se Nofoaga Faigaluega - O soo se vaipanoa e manao lou pule e fai ai au galuega, poo totonu o le fale faigaluega, poo fafo atu o le fale faigaluega. E aofia ai nofoaga e pei o le potu'ai, le paka o taavale, soo se taavale e te aveina o se vaega o le galuega, ma soo se meafaigaluega e te faaaoga e pei o se siligi (crane) poo se apefa'i. E mafai foi ona avea lau taavale ma nofoaga faigaluega a o e fealuai solo ai i le faiga o au galuega.
O le faatulagaina o se nofoaga faigaluega e saogalemu ma maua ai le soifua maloloina, o se vaega faavae o le faia o oe ma lou pule i le galuega
E lua tulafono e lagolagoina lenei faia:
- O le Tulafono mo Faiā i Galuega 2000, o loo unaia ai ni faiā lelei maufaatuatuaina i le va o pule o galuega, o tagata faigaluega ma iuni.
- O le Tulafono mo le Soifua Maloloina ma le Saogalemu i Totonu o Galuega 1992, e manaomia ai pule o galuega ma isi o loo iai i nofoaga faigaluega, ina ia pulea lelei ni mea e ono iai ni lamatiaga, ina ia leai se tasi e āfaina a o faia galuega.
O le a le mea e tatau ona fai e lou pule o le galuega i lalo o le Tulafono mo le Soifua Maloloina ma le Saogalemu 1992?
E tatau i pule o galuega:
- ona ia i latou le matafaioi mo le saunia se siomaga saogalemu e galulue ai
- ona faamautinoa ua lelei ona toleniina oe ma vaavaaia lelei ina ia saogalemu le auala o fai ai au galuega
- ona galulue ma oe ina ia:
- iloa lamatiaga i le nofoaga faigaluega, ma
- faamautinoa ua aveesea na lamatiaga, pe tuu i se isi mea, pe faaitiitia
- ona aveesea lamatiaga i mea e mafai ai, e fuafua lava i le tele o se lamatiaga e ono mafua ai, ae poo le a foi le faigata ma le taugata o le a iai. Afai o se lamatiaga e le mafai ona aveesea, e iai lau aia e tatau ai ona e iloa lena lamatiaga, ma mea e tatau ona e fai (pe aua le faia) ina ia e saogalemu a o fai au galuega.
O le sini ina ia lelei le auala e fai ai galuega, ina ia iai se nofoaga saogalemu ma le soifua maloloina e fai ai galuega - e le faapea ona o le tulafono, ae ona o se mea e lelei mo tagata uma.
O faafitauli e mafai ona tutupu e le faasino atu i taimi uma i se tagata ua manu'a po ua ma'i. E mafai foi e se manu'aga matuia:
- ona tutupu ai ni faafitauli tau tupe ma tau faalogona mo aiga
- ona matua oo ai ni mafatiaga ogaoga i uso galulue pe latou te lagona ai le nofosala
- ona faapogaia ai le lusi o oloa poo galuega a le kamupani ma lusi ai polofiti, ma
- ona afaina ai faalogona ma faaletonu ai foi le tamaoaiga o le komiuniti atoa.
E iai lau aia tatau e te maua ai faamatalaga ma ni mea e te fia faaaoga mo lou saogalemu i le galuega
O le nofoaga faigaluega, o soo se vaipanoa e manao lou pule e fai ai au galuega, poo totonu o le fale faigaluega, poo fafo atu o le fale faigaluega. E aofia ai nofoaga e pei o le potu'ai, le paka o taavale, soo se taavale e te aveina o se vaega o le galuega, ma soo se meafaigaluega e te faaaoga e pei o se siligi (crane) poo se apefa'i. E mafai foi ona avea lau taavale ma nofoaga faigaluega a o e fealuai solo ai i le faiga o au galuega.
E tatau i lou pule o le galuega:
- ona saunia mo oe ni faamatalaga e faatatau i soo se lamatiaga ma le auala e puipuia mai ai oe. Mo se faataitaiga, e tatau ona ta‘u ia te oe le auala e te faaeteete ai a o e faaaogāina ni vailaau e iai ni lamatiaga, ni aafiaga e ono āfaina ai oe poo isi, ma le auala e maua ai le fesoasoani pe a tulai mai faafitauli
- ona faamautinoa ua ia te oe, ma e faaaogāina meafaigaluega talafeagai poo lavalava e puipuia ai lou saogalemu a o fai au galuega. E mafai ona e filifilia o oe lava lavalava mo lou saogalemu, ae afai e te faia lena filifiliga, ia faamautinoa e lou pule ua talafeagai le lelei o na lavalava mo le galuega, ma
- faamaumau ma faia ni suesuega i soo se faalavelave na tupu pe na toetoe lava tupu ia te oe, poo isi ou uso galulue, poo ni tagata foi na asiasi atu i le nofoaga o tou galuega. Afai e aafia se tasi i se faalavelave matautia, e tatau ona logo le Matagaluega o Leipa.
- E tatau i le tou pule o le galuega ona siaki mai lea taimi i lea taimi, le soifua maloloina ma le saogalemu o le aufaigaluega, ma ia fai ma faafou auala o loo faaaogā mo le faailoaina o faamatalaga i le aufaigaluega. E mafai ona fai sou sao i lenei mea.
O le a e tatau ona e faia i le avea o oe ma tagata faigaluega?
Ona o oe o se tagata faigaluega, o ou tiute tauave o le tausia lelei o lou saogalemu faapea foi ma le saogalemu o isi.
E mafai ona e tausia le saogalemu o le nofoaga o loo e galue ai, e ala:
- i le fai o sau vaega i meafai e unaia atili ai le soifua maloloina ma le saogalemu
- i lou tausisi pea i polokalame sa'o ua uma ona faatulaga ma faaaoga meafaigaluega talafeagai
- i lou ofuina o ni ofu e puipuiamalu ai oe ma faaaoga meafaigaluega e malupuipuia
- i lou fesoasoani i tagata faigaluega fou, o e o loo fai a latou a'oa'oga, faapea tagata e asiasi atu i le nofoaga faigaluega, ina ia latou malamalama i gaioiga sa'o mo le saogalemu, ma le pogai ua faatulaga ai na gaioiga, ma
- talanoa atu i lou pule o le galuega i soo sou atugaluga e tusa o le saogalemu.
Poo lamatia ola o isi i le galuega ona o oe?
Pe afai ua e:
- le lava
- mafatia ona o ni mafuaaga tau le aiga poo le galuega, poo
- e faaaogaina le ava malosi poo isi fualaau faasaina
- atonu o au gaioiga o le a le saogalemu, pe lamatia ai isi poo oe lava foi.
Alofia amioga e ono lamatia ai oe faapea ma isi.
Ta'u i lou pule poo le tagata o loo fai ma tou sui i mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu, soo se mea e ono le sefe ai lou faatinoina o au galuega. O le a sili ona lelei lena mo tagata uma.
Aua lava ne'i manatu "na o nei lava, ona o lea e fia faauma le galuega." O le fia tofotofo i le lamatiaga e tele lava ina iu i faanoanoaga.
Afai o loo e atugalu i se mea e le o saogalemu, ia faaleo atu lou atugaluga ina ia vave ona foia a o lei tulai mai ni faafitauli
E iai lava lamatiaga i galuega uma, e ui o nisi lamatiaga ua tau le ano i ai ona ua tele ina masani ai, po ua faagalogalo foi ona o le manao "e fia faauma se galuega." O le auala e saogalemu ai nofoaga faigaluega, o le pulea lelei o mea ia e ono alia'e ai lamatiaga, ma taofia ai ni mea e ono afaina ai. E masani ona ta'u lena mea o se "polokalame tau le saogalemu," ma e tatau i le pule o le galuega ma tagata faigaluega ona taumafai ia aoga lenei polokalame.
Afai o e vaaia i totonu o le nofoaga o lau galuega, se mea e ono lamatia ai ae e te iloa e lei faailoaina, e tatau ona e vave faailoa lena mataupu. E tatau foi ona e mataala i mea nei:
- nofoaga poo meafaigaluega e lē saogalemu
- e lē o lava po ua faaaogā sese meafaigaluega mo le saogalemu
- leaga le faatinoga o galuega ma
- e lē o lava faamatalaga sa‘o e faamatala ai meafaigaluega poo le faagasologa polokalame faatino.
E mafai ona e foia le faafitauli a o lei afaina ni tagata. O le lelei o se faatulagaga i le galuega mo le soifua maloloina ma le saogalemu, o le a mautinoa ai ua e iloa tonu le tagata tonu e te talanoa i ai, ma o le a latou faataua ou atugaluga. O lena tagata e masani lava o lou supavaisa, ma/poo le tagata ua fai ma tou sui i mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu.
O nisi taimi, o lamatiaga o loo iai i nofoaga faigaluega e mafai ona mama'i ai nisi, ae le na o ni faalavelave. Afai o e silafia e foliga o se faafitauli, e pei o se faama'i o loo faasolosolo ona aafia ai le aufaigaluega, ia e faailoa atu i le tagata tonu e tatau ona ia silafia.
O le tiute tauave o tagata taitoatasi le lipotia o ni lamatiaga ma faalavelave
E iai le tiute tauave o tagata uma lava i le faaleleia atili o le soifua maloloina ma le saogalemu o nofoaga o loo fai ai galuega i Niu Sila. O le lipotia o ni lamatiaga poo ni faalavelave (aofia ai ni mea na toetoe lava tutupu ai ni faalavelave) o se vaega o lenei tiute tauave fai faatasi.
Soo se faalavelave lava e tupu i lou nofoaga faigaluega, pe afaina ai se tagata faigaluega poo se tasi na asiasi atu, e tatau lava ona faamau i lalo e lou pule o le galuega. E taua nei faamaumauga ina ia iloa vaipanoa masani ia e faamanu'alia pe mama'i ai nisi, ina ia toe faaleleia atili le tulaga saogalemu.
Fai ma au tiutefai lou faamautinoa ua iloa e lou pule soo se faalavelave ua aafia ai poo se faalavelave o e silafia. E tatau ona faamatala atu ia te oe le auala e lipotia ai ni faalavelave i le uluai taimi faato'a e faigaluega ai.
E iai lau aia tatau e te teena ai le faia o se galuega pe a le saogalemu
Afai ua iai ni ou atugaluga moni i ni mea e ono afaina ai lou saogalemu, e iai lau aia tatau e teena ai le faia o se galuega pe a le saogalemu. E faato'a fai lena mea pe afai ua uma ona faatino nisi auala e foia ai le faafitauli ae lei aoga. A o faagasolo ni suesuega i mea o loo e atugalu ai, e mafai ona tapa oe e faatino isi tiute i le nofoaga faigaluega.
E iai lau aia tatau e fai ai sau vaega i le faaleleia atili o lou soifua maloloina ma lou saogalemu
Talu ai e eseese uma lava nofoaga faigaluega, e matua talafeagai lava la ona iloa lelei e tagata faigaluega uma pe mafai faapefea ona tausia le puipuiga saogalemu o i latou faapea ma isi. O le pogai lena ua avatu ai e le tulafono ia te oe le aia tatau e fai ai sau vaega i mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu i le galuega, ma tuuina atu le avanoa e te maua ai faamatalaga ma ni a'oa'oga.
Atonu tou te malilie faatasi ma isi ou uso galulue, e filifilia se tasi e fai ma tou sui e nafa ma mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu o outou i le nofoaga faigaluega. O ia lena e mafai ona tou o i ai pe a iai ni tou faafitauli tau i le soifua maloloina ma le saogalemu, ona galulue lea o ia ma le tou pule o le galuega e saili se vaifofo. I falefaigaluega tetele, e ono mafai foi ona tou filifilia nisi e avea ma sui o tagata faigaluega i se komiti e nafa ma mataupu tau i le soifua maloloina ma le saogalemu, e aofia ai foi ma ni sui o lou pule o le galuega.
E mafai ona tele ni matafaioi a le ua fai ma sui o lou soifua maloloina ma lou saogalemu. E aofia ai mea nei:
- galulue faatasi ma lou falefaigaluega i mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu
- ia faia soo talanoaga aoga i totonu o le nofoaga faigaluega e talanoaina ai mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu
- ia avea ma se e fesootai mai uma i ai isi tagata faigaluega pe afai o iai ni o latou atugaluga i le itu o le soifua maloloina ma le saogalemu
- talanoa atu i le pule o le galuega e tusa o na atugaluga ma taumafai ia maua se vaifofo e taufai malilie uma i ai
- talanoa atu i le iuni, le Matagaluega o Leipa poo isi pulega talafeagai e saili ai ni vaifofo
- fesoasoani e a'oa'o ma faamasani isi tagata faigaluega i mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu
- ia avea ma se sui o le komiti mo mataupu tau le soifua maloloina ma le saogalemu pe afai o iai se komiti faapena.
E maua e tagata uma aoga pe fesoasoani tagata faigaluega faapea o latou iuni, e faatulaga ni polokalame tau le soifua maloloina ma le saogalemu, ma e tatau ona avea na polokalame ma vaega o le olaga o aso taitasi i totonu o le nofoaga faigaluega. Afai e fai lena mea, o le a manuia ai le falefaigaluega, o tagata faigaluega, ma le komiuniti atoa. O se inivesi e fai i le saogalemu, o le inivesi foi lena o le a manuia ai le pisinisi ma ona tagata faigaluega.
Mo se fesoasoani
O le o loo fai ma sui o lou soifua maloloina ma lou saogalemu:
Suafa:
Telefoni:
Imeli:
O loo maua nisi faamatalaga ma fesoasoani mai le upega o fesootaiga a le Matagaluega o Leipa: www.dol.govt.nz, vili mai matou i le 0800 20 90 20 pe maua mai lau iuni
Mo nisi faamatalaga
O faamatalaga, faataitaiga ma tali i au fesili e uiga i mataupu ua talanoaina iinei, e mafai ona maua i la matou upega o fesootaiga: www.dol.govt.nz pe vili mai matou i le numera vili fua, 0800 20 90 20.
www.dol.govt.nz
0800 20 90 20

