Tauhi ke Malu mo Hao ‘i he Ngāue’anga´ - KO HA TŪHULU MA’A´ E KAU NGĀUE´
Felāve’i mo e Potungāue Ngāue´
‘Oku fakaai ‘e he Potungāue Ngāue´ ‘a e ngaahi fakamatala pea´ ne fakatotolo’i ‘a e ngaahi palopalema fekau’aki mo e ma’u ngāue´ pea mo e mo’ui lelei mo e malu mo hao ‘i he ngāue’anga´.’E lava ke mau tokoni’i ‘a e ngaahi ngāue’anga´ pea mo e kau ngāue´ ‘o fou ‘i he:
- ngaahi tūkunga fakangāue´
- tu’unga mā’ulalo taha ‘o e ngaahi fiema’u fakalao´
- solova palopalema´
- mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´
- ngaahi founga ke toe lelei ange ai ‘a e ngāue´
- ngaahi fakamatala ki he māketi ngāue´.
Fakamatala lahi ange
www.dol.govt.nz
0800 20 90 20
‘E lava ‘o ma’u atu ‘a e ngaahi fakamatala, fakatātā mo e ngaahi fehu’i ki ho’o ngaahi fehu’i fekau’aki mo e ngaahi kaveinga ‘oku ‘asi atu heni´ ‘i he’emau uepisaiti ko e www.dol.govt.nz pe ko ha’o telefoni ta’etotongi mai ‘i he 0800 20 90 20.
Fakamatala faka’atā
Ko e kakano ‘o e tohi´ ni ko e fakamatala fakanounou fakalūkufua pē ia. ‘E ‘ikai lava ke tali atu heni ‘a e ngaahi fehu’i kotoa pē pea ‘oku ‘ikai totonu ke ngāue’aki ia ko ha fakafetongi ki he lao´ pe ko ha fale’i fakalao. ‘Oku ‘ikai tali ‘e he Potungāue Ngāue´ ia ha mo’ua ‘o makatu’unga ‘i ha ngaahi ngāue kuo fakahoko ‘o makatu’unga ‘i he fakamatala ‘i he loto tohi´ ni, pe ko ha’ane tali ha ngaahi ‘eke huhu’i koe’uhi´ ko ha ngaahi fehālaaki pe ko ha ngaahi fakamatala ta’ekakato na’e hā he tohi´ ni.
ISBN 978-0-478-36057-8
June 2010
Crown Copyright 2010
Department of Labour
PO Box 3705, Wellington
New Zealand
www.dol.govt.nz
Ko e hā ‘a e ‘uhinga atu ‘a e Lao ki he Mo’ui Lelei´ mo e Malu mo Hao´ 1992 kiate koe´
‘Oku ‘i ai kotoa hotau fatongia ke tau ‘ai ke malu mo hao pea mo’ui lelei ‘a hotau ngāue’anga´
‘Oku fiema’u ke fokotu’u ‘e he ngaahi ngāue’anga´ mo e kau ngāue´ ha ngaahi taumu’a ngāue fekau’aki mo e mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´ pea nau fengāue’aki fakataha ke maa’usia ‘a e ngaahi taumu’a ko ia´.
‘Oku totonu ke nofo mu’omu’a ‘i he ‘atamai ‘o e tokotaha kotoa pē ‘a e mo’ui lelei mo e malu mo hao ‘i he ngāue’anga´.
Ngaahi faka’uhinga lea´
- Fakatu’utāmaki Mātu’aki Mamafa (Serious Harm) – ko ha me’a kuo hoko ‘o hoko ai ha mate, mole ‘aupito ha konga pe ongo ‘o e sino´, pe hoko ai ha mole fakataimi ‘a ha konga pe ongo ‘o e sino´
- Fakafofonga ki he Mo’ui Lelei´ mo e Malu mo Hao´ - ko ha taha te ke lava ‘o ‘alu ki ai ‘i ha taimi ‘oku ‘i ai hao palopalema fekau’aki mo e mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´, pea te ne ngāue mo koe pea mo e ngāue’anga´ ke kumi hano solova’anga
- Fefalala’aki – Taumu’a lelei mo totonu, fefalala’aki ‘a e ongo fa’ahi ‘e ua
- Ngaahi tupunga ‘o e fakatu’utāmaki – ko ha me’a ‘oku ala lava ke hoko ai ha lavea pe maumau
- Meimei fakatu’utāmaki – ko ha me’a na’e hoko ‘o ‘ikai tupu ai ha lavea, mahaki pe maumau, kā na’e meimei pehē
- Founga ki he Malu mo Hao´ - Ko e fengāue’aki fakataha ‘a e ngaahi ngāue’anga´ mo e kau ngāue´ ke ta’ofi mo mapule’i ha hoko ‘a ha ngaahi fakatamaki ‘i he ngāue’anga´
- Ko ha Feitu’u Ngāue’anga – Ko ha feitu’u ‘oku fiema’u atu ‘e ho’o ngāue’anga´ ke ke ‘i ai ko e konga pē ia ‘o ho’o ngāue´, ‘o tatau ai pē pe ‘oku´ ke ‘i ‘api ngāue pe ‘ikai. ‘Oku kau ki heni ‘a e ngaahi feitu’u hangē ko e loki ma’ume’atokoni ho’ataa´, feitu’u tau’anga me’alele´, ko ha fa’ahinga me’alele ‘oku´ ke faka’uli ai ‘i he konga ‘o ho’o ngāue´, pea mo ha fa’ahinga me’angāue ‘oku´ ke faka’aonga’i hangē ko ha mīsini hikikoloa pe tu’unga. Ko ho’o me’alele´ ko ha feitu’u ngāue’anga mo ia ‘i he taimi ‘oku´ ke fefononga’aki holo ai mei´ ha ngāue ‘e taha ki ha fo’i ngāue kehe ‘e taha.
Ko hono fokotu’u ha ‘ātakai malu mo hao ‘i he ngāue’anga´ ko ha makatu’unga pau ia ‘o ho vā mo ho’o ngāue’anga´
Ko e lao ‘e ua ‘oku´ na poupou ki he vā fakangāue ko eni´:
- Ko e Lao ki he Ngaahi Vā Fakangāue´ pe ko e Employment Relations Act 2000, ‘oku´ ne tu’uaki ‘a e ngaahi vā fakangāue fefalala’aki ‘i he vaha’a ‘o e ngaahi ngāue’anga´, kau ngāue´ mo e ngaahi ‘iunioni´.
- Ko e Lao ki he Mo’ui Lelei´ mo e Malu mo Hao ‘i he Ngāue´ 1992 ‘oku´ ne fiema’u atu ‘a e ngaahi ngāue’anga´ ke nau mapule’i ‘a e ngaahi me’a ‘e ala fakatamaki´ koe’uhi´ ke ‘oua na’a lavea ha taha tupu mei´ he ngāue´.
Ko e hā ‘a e me’a ke fai ‘e ho’o ngāue’anga´ ‘i he malumalu ‘o e Lao ki he Mo’ui Lelei´ mo e Malu mo Hao´ 1992?
Kuo pau ke fai eni ‘e he ngaahi ngāue’anga´:
-
fatongia’aki ‘a hono fakaai ‘o ha ‘ātakai ngāue ‘oku malu mo hao
- fakapapau’i ‘oku ako’i mo tokanga’i lelei koe koe’uhi´ ke ke malu mo hao ‘i ho’o ngāue´
- fengāue’aki mo koe ke:
- ‘ilo’i ‘a e ngaahi me’a ‘e ngali fakatu’utāmaki ‘i he ngāue’anga´, pea mo
- fakapapau’i ‘oku to’o faka’aufuli, fakamavahe’i pe fakasi’isi’i ‘a e ngali fakatu’utāmaki ‘a e me’a ko ia´.
- to’o faka’aufuli ‘a e ngaahi me’a ala fakatu’utāmaki ko ia´ ‘i he taimi ‘oku ala lava ai´, ‘o fai pē ki he anga ‘o e maumau ‘e ala hoko ai´ pea mo e lahi ‘o e ngāue mo e fakamole ‘e fai ki ai´.’I he taimi ‘oku ‘ikai lava ke to’o faka’aufuli ai ha me’a ngali fakatu’utāmaki, ‘oku ‘i ai ‘a ho’o totonu ke ke ‘ilo fekau’aki mo e me’a ngali fakatu’utāmaki ko ia´ pea mo e me’a ‘oku fiema’u ke ke fai (pe ‘oua ‘e fai) ke ke malu mo hao ai ‘i he ngāue´.
Ko e taumu’a´ ke toe fakahoko lelei ange ‘a e me’a kotoa pē koe’uhi´ ke ma’u ai ha feitu’u ngāue’anga malu mo hao pea mo’ui lelei – ‘o ‘ikai ‘uhinga pē ko e lau ia ‘a e lao´, kā koe’uhi´ he ‘e kaunga lelei ange eni ki he tokotaha kotoa pē.
Ko e ngaahi palopalema ‘e ala hoko´ ‘oku ‘ikai felāve’i pē ia mo ha taha ‘oku lavea pe puke. Ko e hoko ko ia ‘a ha lavea lahi ‘a ha taha, ‘e lava ia ke ne toe:
- fakatupu ha ngaahi faingata’a’ia fakapa’anga mo fakaeloto ki he ngaahi fāmili´
- ‘ai ke ongo’i lifusia pe loto tautea ‘a hono ngaahi kaungā ngāue´
- fakatupu ha mole ‘i he ngaohi koloa´ mo e tupu ‘a e kautaha´, pea mo
- fakatupu ha ngaahi tōnounou faka’ekonōmika pea mo e fakatupu loto mamahi ki he komiunitii´ fakalūkufua.
‘Oku ‘i ai ‘a ho’o totonu ki he fakamatala mo e me’angāue ‘oku´ ke fiema’u ke ke malu mo hao ai ‘i he ngāue’anga´
Ko ha feitu’u ngāue’anga ko ha feitu’u ia ‘oku fiema’u atu ‘e ho’o ngāue’anga´ ke ke ‘i ai ko e konga pē ia ‘o ho’o ngāue´, ‘o tatau ai pē pe ‘oku´ ke ‘i ‘api ngāue pe ‘ikai. ‘Oku kau ki heni ‘a e ngaahi feitu’u hangē ko e loki ma’ume’atokoni ho’ataa´, feitu’u tau’anga me’alele´, ko ha fa’ahinga me’alele ‘oku´ ke faka’uli ai ‘i he konga ‘o ho’o ngāue´, pea mo ha fa’ahinga me’angāue ‘oku´ ke faka’aonga’i hangē ko ha mīsini hikikoloa pe tu’unga. Ko ho’o me’alele´ ko ha feitu’u ngāue’anga mo ia ‘i he taimi ‘oku´ ke fefononga’aki holo ai mei´ ha ngāue ‘e taha ki ha fo’i ngāue kehe ‘e taha.
Kuo pau ke fakahoko eni ‘e ho’o ngāue’anga´:
- ‘oatu kiate koe ha fakamatala fekau’aki mo ha ngaahi me’a ‘e ala fakatu’utāmaki mo e ngaahi founga ke ke malu’i ai koe mei ai´. Hangē ko eni´, ‘oku totonu ke talaatu ‘a e me’a ke ke fai felāve’i mo ha kemikale ngali fakatu’utāmaki ‘oku´ ke ngāue’aki, ha ngaahi uesia te nau ala fakahoko kiate koe pe ko ha ni’ihi kehe, pea mo e founga ke ma’u ai ha tokoni kapau ‘oku ‘i ai ha ngaahi palopalema
- fakapapau’i ‘oku´ ke ma’u, pea ngāūe’aki ‘a e ngaahi me’angāue pe teunga malu’i totonu. ‘E lava ke ke fili ke ke ha’u pē mo hao teunga malu’i, kae kapau te ke fai pehē ni, kuo pau ke fakapapau’i ‘e ho’o ngāue’anga´ ‘oku malu fe’unga ‘eni ki he ngāue ko ia´, pea mo
- hiki tohi pea fakatotolo’i ha ngaahi fakatu’utāmaki kuo hoko pe na’e meimei hoko kiate koe, ho ngaahi kaungā ngāue´ pea mo e kau ‘a’ahi ki he ngāue’anga´. ‘I he taimi ‘oku hoko ai ha fakatu’utāmaki lahi ki ha taha, kuo pau ke fakahā eni ki he Potungāue Ngāue´.
- 'Oku fiema'u ke toutou vakai'i ma'u pē 'e ho'o ngāue'anga´ 'a e tu'unga ki he mo'ui lele’i mo e malu mo hao´, pea mo tauhi mo ha ngaahi founga ngāue ke fakahā atu 'aki mo fakakau mai ai 'a e kau ngāue´ ke nau 'ilo 'a e me'a 'oku hoko. 'E lava ke ke kau mo koe 'i he tānaki mai ki hen’i.
Ko e hā ‘a ho’o me’a ke fai ‘i ho fatongia ko e tokotaha ngāue koe?
Koe’uhi´ ko e tokotaha ngāue koe, ‘oku ‘i ai ‘a ho ngaahi fatongia ke tauhi koe mo e ni’ihi kehe´ ke mou malu mo hao mei´ ha fakatu’utāmaki.
‘E lava ke ‘ai ke toe malu ange ‘a ho feitu’u ngāue’anga´ ‘aki ha’o:
- kau atu ki he ngaahi ngāue ki hono fakalelei’i ‘a e mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´
- muimui ki he ngaahi founga ngāue totonu´ mo ngāue’aki ‘a e ngaahi me’angāue totonu´
- tui mo ngāue’aki ‘a e teunga mo e me’angāue malu’i´
- tokoni’i ‘a e kau ngāue fo’ou´, kau akoako ngāue´ mo e kau ‘a’ahi ki he ‘api ngāue´ ke nau mahino’i ‘a e ngaahi founga ngāue tu’upau ki he malu mo hao´ mo e ‘uhinga ‘oku ‘ai ai ‘a e ngaahi founga ngāue ko ia´, pea mo
- fakahoko atu ki ho’o ngāue’anga´ ha’o ngaahi hoha’a felāve’i mo e malu mo hao´.
Ko ha taha ngali fakatu’utāmaki nai koe ki he ni’ihi kehe he ngāue?
Kapau ‘oku´ ke:
- hela’ia
- ongo’i mafasia koe’uhi´ ko ha ngaahi ‘uhinga fakafāmili pe fakangāue, pe
- ‘oku´ ke konā pe ma’u ha faito’o kona kehe
- ‘e ngali hoko ho’o ngaahi tō’onga´ ke ‘ikai malu mo hao ia kiate koe mo e ni’ihi kehe´.
Faka’ehi’ehi mei´ he tō’onga ‘e ala fakatu’utāmaki kiate koe pe ko e ni’ihi kehe´.
Fakahā atu ki ho’o ngāue’anga´ pe ko ho fakafofonga ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´ ha me’a te ne ala uesia ‘a e lava ke ke fakahoko malu mo hao ‘a ho’o ngāue´. ‘Oku kau eni ki he lelei ‘a e tokotaha kotoa pē.
‘Oua na’a faifai pea´ ke fakakaukau “te u ‘ai tu’o taha pē eni, koe’uhi´ he kuo pau ke fai ‘a e ngāue´ ni”. Ko ha tu’o taha ha’o fai pehē ni, kuo fu’u tu’o lahi leva ia.
Kapau ‘oku´ ke hoha’a koe’uhi´ ko ha ‘uhinga fekau’aki mo e malu mo hao´, ‘ai ke ongona ‘a ho’o hoha’a ko ia´ koe’uhi´ ke fakalelei’i ia kimu’a ‘i ha hoko ‘a ha ngaahi palopalema
Ko e ngaahi ngāue kotoa pē ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi me’a ‘e ala hoko ai ha fakatamaki, neongo ko e taimi ‘e ni’ihi kuo fai ‘a e alāanga mo ia, pe kuo ‘ikai fakatokanga’i ‘eni koe’uhi´ “kae lava ‘a e ngāue´”. Ko e founga ke ‘ai ke malu mo hao ai ‘a e ngāue’anga´ ko ha faka’ehi’ehi mei´ ha hoko ‘a ha fakatamaki ‘aki ‘a hono mapule’i ‘o e ngaahi me’a ala fakatu’utāmaki´. ‘Oku fa’a ui eni ko ha “founga tauhi ‘o e malu mo hao´”, pea ‘oku fiema’u ‘a e ngāue’anga´ mo e kau ngāue´ ke nau ‘ai ke ngāue lelei ‘a e founga ko eni´.
Kapau ‘oku´ ke fakatokanga’i ha me’a ala fakatu’utāmaki ‘i he ngāue’anga´ ‘oku´ ke ongo’i ‘oku te’eki ai fai hano tokangaekina, ‘oku totonu ke ke ‘ohake leva ‘eni. ‘Oku totonu foki ke ke mata’ā’ā ‘i hono fakatokanga’i eni´:
- ngaahi feitu’u pe me’angāue te ne fakatupunga ha fakatu’utāmaki
- me’angāue ta’efe’unga pe faka’aonga’i hala’i
- ngaahi founga ngāue kovi pea mo e
- ‘ikai ha fakamatala fe’unga felāve’i mo ha ngaahi me’angāue pe founga ngāue.
‘E lava foki ke ke tokoni ke solova ‘a e palopalema ko ia´ telia na’a hoko ha fakatamaki ki ha taha. ‘E hanga ‘e ha founga lelei ki he malu mo hao´ ‘i he ngāue’anga´ ‘o fakapapau’i ‘oku´ ke ‘ilo pau ko hai te ke tala ki ai´ pea ‘e fai ha tokanga mamafa ki he ngaahi me’a ‘oku´ ke hoha’a ki ai´. ‘E ngali ko ho’o supavaisa´ ‘eni, pea mo/pe ko ho fakafofonga ki he malu mo hao´.
Ko e taimi ‘e ni’ihi ‘e hoko ‘a e ngaahi me’a ngali fakatu’utāmaki ‘i he ngāue´ ke ne fakatupu ha ngaahi mahaki pe puke, ‘o ‘ikai ko ha ngaahi fakatu’utāmaki pē. Kapau ‘oku´ ke fakatokanga’i ha me’a ‘oku ngali ko ha palopalema ‘o hangē ko ha ngaahi fa’ahinga mahaki faitatau ‘oku ma’u ‘e he kau ngāue´, fakahoko atu eni ki he tokotaha totonu´.
Ko hono līpooti atu ‘o e ngaahi me’a ‘e ala fakatu’utāmaki´ pea mo e ngaahi fakatu’utāmaki´ ko e fatongia ia ‘o e tokotaha kotoa pē
‘Oku ‘i ai ‘a e fatongia ‘o e tokotaha kotoa pē ‘i hono fakalelei’i ‘o e tu’unga mo’ui lelei mo e malu mo hao ‘i he ngaahi ngāue’anga ‘i Nu’usila´. Ko hono līpooti atu ‘o ha ngaahi me’a ngali fakatu’utāmaki pe ngaahi fakatu’utāmaki (pe meimei matu’utāmaki) ko e konga ia ‘o e fatongia fua-fakatokolahi ko eni´.
Kuo pau ke hiki tohi ‘e ho’o ngāue’anga´ ha fakatu’utāmaki ‘i he ‘api ngāue´, tatau pē ki ha tokotaha ngāue pe ki ha tokotaha ‘a’ahi. ‘Oku mahu’inga ‘a e ngaahi lēkooti ko eni´ ke ‘ilo mei ai ha toutou hoko ‘a ha ngaahi fakatu’utāmaki pe puke koe’uhi´ ke fakalelei’i ‘a e tu’unga malu mo hao´.
‘Ai ke ke fatongia’aki ‘a hono fakapapau’i ‘oku ‘ilo ‘e ho’o ngāue’anga´ ha ngaahi fakatu’utāmaki ‘oku´ ke tofanga ai pe ‘ilo ki ai. ‘Oku totonu ke fakamahino’i atu kiate koe ‘a e ngaahi founga ki hono līpooti ‘o e ngaahi me’a pehē ni´ ‘i he taimi ‘oku´ ke fuofua kamata ai ‘i ha ngāue fo’ou.
‘Oku ‘i ai ‘a ho’o totonu ke ke fakafisinga atu ha ngāue ‘oku ‘ikai malu mo hao kiate koe
‘I he taimi ‘oku hoko ai ha’o mātu’aki hoha’a fekau’aki mo ho’o malu mo hao ‘i he taimi pē ko ia´, ‘oku ‘i ai ho’o totonu ke ke fakafisinga atu ha ngāue ‘oku ‘ikai malu mo hao. ‘Oku totonu ke toki hoko pē eni kapau kuo ‘ikai ola lelei hano faka’aonga’i ha ngaahi founga kehe ke solova’aki ‘a e palopalema´ ni. Lolotonga ‘a e fakatotolo ki he ngaahi me’a ‘oku´ ke hoha’a ki ai´, ‘e ngali fiema’u atu ke ke fakahoko ha ngaahi ngāue kehe ‘i he ‘api ngāue´.
‘Oku ‘i ai ‘a ho’o totonu ke ke kau atu ki hono fakalelei’i ‘o e tu’unga mo’ui lelei mo e malu mo hao´
Koe’uhi´ ‘oku kehekehe pē ‘a e ngaahi ngāue’anga´, ‘oku ‘i ai ‘a e tu’unga mavahe ‘oku ma’u ‘e he kau ngāue´ ke nau ‘ilo ai ‘a e founga ke tauhi malu mo hao ai kinautolu mo e ni’ihi kehe´ ‘i he ‘api ngāue´. Ko e ‘uhinga ia ‘oku ‘oatu ai ‘e he lao´ ‘a e totonu kiate koe ke ke kau atu ki hono alea’i ‘o e ngaahi kaveinga ki he malu mo hao´ ‘i he ngāue’anga´ pea fakafaingamālie’i atu ai kiate koe ‘a e ngaahi fakamatala mo e ako foki.
Te mou ala kau fakataha mo ho ngaahi kaungā ngāue´ ‘i hono fili ha mou fakafofonga ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao ‘i he ngāue’anga´. Ko ha taha eni te ke lava ‘o ‘alu atu ki ai ‘i he taimi ‘oku ‘i ai hao palopalema felāve’i mo e mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´ pea te nau ngāue fakataha mo ho’o ngāue’anga´ ke ma’u ha solova’anga ki heni. ‘I he ngaahi ngāue’anga lalahi ange´, ‘e lava ke mou fili ha kau fakafofonga ‘o e kau ngāue´ ki ha kōmiti ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´ ‘a ia ‘oku toe kau atu foki ki ai mo ha kau fakafofonga ‘o ho’o ngāue’anga´.
‘E lava ke lahi ‘a e ngaahi fatongia ‘o ho’o fakafofonga ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´. ‘E ala kau ki heni ‘a ‘ene:
- ngāue fakataha mo ho’o ngāue’anga´ ‘i he ngaahi kaveinga ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´
- tauhi ke lelei ‘a e ngaahi fakafetu’utaki ‘i loto ‘i he ngāue’anga´ fekau’aki mo e ngaahi me’a ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´
- hoko ko e tokotaha fakafetu’utaki’anga ki he kau ngāue kehe ‘oku ‘i ai ha’anau ngaahi hoha’a felāve’i mo e malu mo hao mei´ ha fakatu’utāmaki
- talanoa mo e ngāue’anga´ felāve’i mo e ngaahi hoha’a ko ia´ mo feinga ke ma’u ha ngaahi solova’anga ki ai
- talanoa mo e ‘iunioni´, Potungāue Ngāue´ pe ko ha ngaahi va’a ngāue kehe pehē ni ke kumi ha ngaahi solova’anga ki he ngaahi palopalema ko ia´
- tokoni ki hono fakataukei’i mo ako’i ‘a e kau ngāue kehe´ ki he ngaahi kaveinga ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´
- hoko ko ha mēmipa ‘o ha kōmiti ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´ kapau ‘oku ‘i ai ha kōmiti pehē ni.
‘Oku kau lelei ki he tokotaha kotoa pē ‘a e taimi ‘oku tokoni ai ‘a e kau ngāue´mo ‘enau ngaahi ‘iunioni´ ki hono fo’u ‘o ha ngaahi founga ngāue ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´, pea pehē ki he taimi ‘oku hoko ai ‘a e ngaahi founga ngāue ko eni´ ko e konga pē ia ‘o ‘enau mo’ui faka’aho ‘i he ngāue’anga´. ‘I he taimi ‘oku hoko ai eni´, ‘oku toe fakautuutu ange ai ‘a e lelei ki he ngāue’anga´, kau ngāue´ pea mo e komiunitii´ fakalūkufua. Ko ha tukumo’ui ‘oku fai ke ma’u ‘a e malu mo hao´ ‘e hoko ia ko ha tukumo’ui ki he lelei fakalūkufua ‘a e pisinisi´ pea mo ‘ene kau ngāue´.
Ki ha tokoni
Ko ho fakafofonga ki he mo’ui lelei´ mo e malu mo hao´:
Hingoa´:
Telefoni´:
‘Īmeili´:
‘E toe ma’u atu ha fakamatala mo ha tokoni lahi ange mei´ he uepisaiti ‘a e Potungāue Ngāue´: www.dol.govt.nz, ‘i ha’o telefoni mai ‘i he 0800 20 90 20 pe mei ho’o ‘iunioni´.
Fakamatala lahi ange
‘E lava ‘o ma’u atu ‘a e ngaahi fakamatala, fakatātā mo e ngaahi fehu’i ki ho’o ngaahi fehu’i fekau’aki mo e ngaahi kaveinga ‘oku ‘asi atu heni´ ‘i he’emau uepisaiti ko e www.dol.govt.nz pe ko ha’o telefoni ta’etotongi mai ‘i he 0800 20 90 20.
www.dol.govt.nz
0800 20 90 20
